Press "Enter" to skip to content

Wartościowe artykuły

Radioterapia – szczegółowe porady praktyczne

Jak przygotować się do radioterapii w zależności od miejsca napromieniania?

Jaka jest zalecana dieta, w jaki sposób można przeciwdziałać powikłaniom?

Zachęcamy do lektury poszczególnych artykułów.

Radioterapia rejonu głowy i szyi – porady

Radioterapia rejonu klatki piersiowej – porady

Radioterapia rejonu jamy brzusznej – porady

Radioterapia rejonu miednicy – porady

Odżywianie w chorobach nowotworowych

Odżywianie jest ważnym elementem leczenia onkologicznego. Zdrowa i odpowiednio zbilansowana dieta ma duże znaczenie dla powodzenia leczenia.

Najważniejsze zasady dietetyczne

  • Dieta w chorobach nowotworowych powinna być dobrana indywidualnie – każdy pacjent może inaczej tolerować leczenie i stosowaną w czasie jego trwania dietę.
  • Pacjent powinien utrzymywać prawidłową masę ciała. Wykrycie lekkiego niedożywienia i zmodyfikowanie sposobu żywienia ma ogromny wpływ na wyniki leczenia. W chorobie nowotworowej organizm ma wyższe zapotrzebowanie na ilość spożywanych kalorii i białka. Należy starać się jeść trochę więcej niż przed rozpoznaniem choroby oraz stopniowo zwiększać objętość i częstotliwość posiłków. W przypadku osłabienia i zauważalnego spadku masy ciała można rozważyć stosowanie doustnych suplementów pokarmowych.
  • Czasami konieczna jest modyfikacja diety wynikająca ze specyfiki choroby i konieczności ochrony konkretnego narządu. Najlepszymi metodami przyrządzania posiłków dla chorych są gotowanie, duszenie i pieczenie.
  • Należy pić dużo płynów w temperaturze pokojowej, unikać słodzonych napojów, żywności wysoko przetworzonej, o wysokiej zawartości cukru. Warto wybierać wodę mineralną niegazowaną, lekkie napary z herbaty.
  • Nie należy zażywać suplementów diety, a w szczególnych sytuacjach (niektóre choroby powodujące niedobory witamin i składników mineralnych) robić to pod kontrolą lekarza lub dietetyka. Odpowiednio zbilansowana i urozmaicona dieta pokrywa zapotrzebowanie organizmu na wszystkie niezbędne składniki odżywcze. Nie należy spożywać pestek z moreli! Nie ma żadnego medycznego potwierdzenia na to, że zwalczają raka, mogą natomiast wywoływać zaburzenia jelitowe.

Najważniejsze porady dotyczące postępowania w przypadku problemów żywieniowych w trakcie leczenia (utraty apetytu, zmian odczuwania smaku i zapachu, występowania zaparć, biegunek, nudności czy wzdęć, problemów z żuciem i połykaniem) można znaleźć w szczegółowym artykule – do pobrania w pliku PDF:

Odżywianie w chorobach nowotworowych

Choroba nowotworowa obejmuje nie tylko ciało

Podczas radioterapii organizm zużywa dużo energii na powrót do zdrowia. Stres i wysiłek związany z chorobą i leczeniem może przyczynić się do wzrostu zmęczenia. Uczucie znużenia i osłabienia zwykle mija po zakończeniu leczenia. Do tego czasu należy ograniczyć swoją aktywność i poświęcić więcej czasu na wypoczynek.

Wielu pacjentów w trakcie radioterapii może prowadzić normalną aktywność zawodową i prywatną. Inni potrzebują więcej wypoczynku i nie mogą funkcjonować na wcześniejszym poziomie aktywności. Każdy powinien poszukać własnego rozwiązania.

Lekarz może zasugerować pacjentowi ograniczenie czynności mogących wywoływać podrażnienia leczonego obszaru. W większości przypadków pacjenci mogą prowadzić normalne życie seksualne (pod warunkiem stosowania antykoncepcji). Nierzadko jednak potrzeba kontaktu intymnego bywa u chorych obniżona, ponieważ leczenie może mieć wpływ na poziom hormonów i zwiększać uczucie zmęczenia.

Prawie wszyscy pacjenci leczeni na choroby nowotworowe odczuwają w jakimś stopniu zaburzenia nastroju. Często występuje uczucie przygnębienia, lęku, złości, frustracji, osamotnienia lub bezradności. Radioterapia może wpływać na życie emocjonalne pośrednio przez potęgowanie uczucia zmęczenia i zmiany w równowadze hormonalnej, ale samo leczenie nie jest bezpośrednią przyczyną tych wahań. Wielu pacjentom pomaga rozmowa na temat własnych odczuć z bliskim przyjacielem, członkiem rodziny, duchownym, pielęgniarką, pracownikiem społecznym lub psychologiem, z którymi uda im się nawiązać dobry kontakt. W Centrum Radioterapii Amethyst chorzy i ich rodziny mogą korzystać z bezpłatnych konsultacji z psychoonkologiem.

Choroba nowotworowa to wielki stres. Gdy w samopoczuciu przez kilka tygodni przeważa  smutek, lęk, poczucie winy, zaburzenia snu, rozdrażnienie lub zmęczenie, należy koniecznie zgłosić się do lekarza. Mogą to być objawy depresji. Odpowiednio dobrane leki pozwolą na szybką poprawę.

Opieka nad pacjentem po radioterapii

Po zakończeniu radioterapii ważne jest odbywanie regularnych badań, aby kontrolować efekty leczenia. Bez względu na typ nowotworu i stosowaną terapię należy zgłaszać się na badania lekarskie i w razie takich zaleceń wykonywać badania laboratoryjne lub obrazowe.

Opieka po zakończeniu radioterapii może oznaczać również dalsze leczenie zmiany nowotworowej lub rehabilitację. Większość pacjentów odbywa badania kontrolne u lekarza radioterapeuty. Inni są kierowani do lekarza pierwszego kontaktu, chirurga lub onkologa klinicznego.

Oto kilka pytań, które warto zadać lekarzowi po zakończeniu radioterapii:

  • Jak często zgłaszać się na badania kontrolne?
  • Dlaczego należy wykonywać dodatkowe badania laboratoryjne lub obrazowe?
  • Czy będą potrzebne: chemioterapia, operacja lub inny rodzaj leczenia?
  • Skąd będzie wiadomo, czy pacjent jest zdrowy, wyleczony z choroby nowotworowej? Jakie jest zagrożenie nawrotem choroby?
  • Jak szybko można wrócić do normalnej aktywności życiowej: pracy, aktywności seksualnej, sportu?
  • Czy należy stosować jakieś szczególne środki ostrożności? Jak ma wyglądać dieta i aktywność fizyczna po zakończeniu radioterapii?

Zwykle w ciągu pierwszych dwóch lat od zakończenia leczenia onkologicznego pacjent odbywa wizyty kontrolne co 3 miesiące. W ciągu kolejnych 3 lat są one z reguły planowane co 6 miesięcy, a po upływie 5 lat od zakończenia leczenia 1 raz w roku.

Historia radioterapii

Aby nowoczesna radioterapia mogła ratować życie chorym na nowotwory, potrzebne były przełomowe odkrycia z zakresu chemii i fizyki. 8 listopada 1895 roku Wilhelm Konrad Roentgen odkrył tajemnicze promieniowanie, które nazwano promieniami X. Okazało się, że promienie X przenikają z łatwością tkanki miękkie ciała ludzkiego, natomiast są pochłaniane przez kości. To rewolucyjne odkrycie odmieniło diagnostykę medyczną, dając początek nie tylko radiologii, ale też radioterapii.

Rok później francuski fizyk Henri Becquerel odkrywa zjawisko promieniotwórczości, nad którego badaniem skupia się Maria Skłodowska-Curie i jej mąż Piotr Curie. W 1898 roku odkrywają rad i polon, dwa pierwiastki promieniotwórcze, a ich wiedza daje podwaliny pod rozwój radiochemii, radiologii i radioterapii. W tym samym czasie zjawiskiem radioaktywności zainteresował się również Ernest Rutherford, odkrywca jądra atomu. Naukowiec dostał próbkę czystego uranu od Becquerela w celu zbadania emitowanego promieniowania. Rozłożył je na trzy składowe: promieniowanie alfa, beta i gamma.

Promienie rentgena i inne odkrycia z zakresu promieniotwórczości były natychmiast implementowane przez medycynę. Pierwsze zastosowanie promieniowania X w leczeniu miało miejsce dwa miesiące po ich odkryciu, u kobiety z rakiem piersi w USA. Następnie, w ciągu kolejnych lat, zabiegi zaczęto stosować w Niemczech, Francji oraz Austrii. W Polsce pierwszy instytut leczenia chorób nowotworowych otworzono w 1932 roku w Warszawie, w efekcie działań fundacji Marii Skłodowskiej-Curie i prezydenta Ignacego Mościckiego. Instytut Radowy działa do dzisiaj jako Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie. Początkowo leczono w nim tylko radem, później używano głównie bomb kobaltowych, obecnie jest to jeden z wiodących ośrodków onkologicznych w Polsce.

Kolejnym przełomowym wydarzeniem w rozwoju radioterapii było wprowadzenie w latach 50. XX wieku terapeutycznych aparatów megawoltowych, które zastąpiły radioterapię konwencjonalną ortowoltową. Do aparatów megawoltowych należą m.in.: przyspieszacze liniowe (akceleratory), bomby kobaltowe, betatrony, cyklotrony. Promieniowanie megawoltowe w porównaniu z konwencjonalnym ma wiele zalet:

  • większą przenikliwość (pozwala napromieniać zmiany położone głęboko),
  • mniejszą zdolność do pochłaniania przez tkankę kostną, co pozwala na napromienianie guzów położonych wewnątrz ścian kostnych,
  • lepszą tolerancję leczenia (mniej działań niepożądanych).

Następny impuls do przełomu w radioterapii dała informatyczna rewolucja w latach 90. XX wieku. Zastosowanie komputerowych technik obliczeniowych i trójwymiarowego obrazowania otworzyło drogę radioterapii konformalnej 3D. Jej celem jest podanie wysokiej dawki promieniowania na obszar guza nowotworowego przy minimalizacji napromieniania tkanek zdrowych. Tego typu leczenie wymaga zastosowania najnowocześniejszego sprzętu, zwiększenia standardów i wymagań wobec zespołu lekarzy, fizyków medycznych i techników.

Radioterapia – technologia

Nowoczesna radioterapia jest możliwa dzięki ścisłej współpracy medycyny, technologii i informatyki.  Najnowszej generacji akceleratory umożliwiają używanie licznych pól napromieniania i ścisłe określenie dawki.

Technologia IMRT (Intensity Modulated Radiation Therapy) pozwala na przestrzenne rzeźbienie dawki promieniowania, aby dokładnie napromienić nieregularną objętość guza, oszczędzając zdrowe tkanki wnikające w obszar chorobowy. W tak prowadzonym leczeniu planowanie  odbywa się przy użyciu zaawansowanych programów komputerowych, połączonych sieciowo z tomografem komputerowym lub rezonansem magnetycznym.

W zakresie sprzętu i technologii sieć ośrodków Amethyst współpracuje ze szwedzka firmą Elekta, dostawcą najnowocześniejszego, najbardziej zaawansowanego sprzętu do radioterapii na świecie.  Rozwiązania Elekty w zakresie onkologii i neurochirurgii są wykorzystywane w 6 000 szpitali na całym świecie. Firma współpracuje z najlepszymi ośrodkami klinicznymi i uczestniczy w pracy wielu zespołów badawczych.

W sieci Amethyst stosowane są najnowsze, najskuteczniejsze i w pełni precyzyjne rozwiązania Elekty. Elekta VMAT (Volumetric Modulated Arc Therapy) to wielołukowa dynamiczna technika radioterapii realizowana poprzez określony obrót głowicy akceleratora z jednoczesną modulacją intensywności  wiązki w trakcie obrotu. Łączy w sobie technikę łukową oraz IMRT. Pozwala przede wszystkim na skrócenie czasu trwania napromieniania w stosunku do innych dostępnych metod. Zalety technologii Elekta VMAT stosowanej w Centrum Radioterapii Amethyst:

  • Technologia 3D wykorzystywana w systemach Elekta wpływa na istotny wzrost precyzji wiązek promieni nakierowanych na guz. Niezależnie od jego kształtu i rozmiarów napromienienie zdrowej tkanki jest w sposób wyraźny ograniczone, co zmniejsza ryzyko reakcji ubocznych.
  • Elekta VMAT pozwala na podawanie optymalnych dawek terapeutycznych, co zapewnia wydajność terapii i zwiększa szanse całkowitego wyleczenia nowotworu.
  • Bezpośrednio w trakcie terapii lekarze obserwują  guz i dostosowują terapię tak, by dawka napromieniania była odpowiednia, a zdrowa tkanka była jak najmniej narażona.
  • Przy użyciu Elekty VMAT czas trwania sesji radioterapeutycznych skraca się do 8-12 minut (samo napromienianie trwa tylko 2-4 minuty), co wyraźnie podnosi komfort pacjenta. Nawet w przypadku chorych, którzy nie mogą przez dłuższy czas utrzymać jednej pozycji, precyzja naświetlania pozostaje niezakłócona.
Fizyk medyczny – zawód wielkiej wagi

Choć pacjenci często nie zdają sobie sprawy z ich udziału w całym procesie leczenia, fizycy medyczni są niezbędnymi członkami zespołów medycznych odpowiedzialnych za radioterapię. To oni przygotowują plany leczenia, dobierając odpowiednią technikę napromieniania, rodzaj i energię promieniowania oraz parametry wiązek terapeutycznych. Kontrolują działanie specjalistycznych urządzeń wykorzystywanych w leczeniu pacjentów.  Do uzyskania tej specjalizacji wiedzie jednak długa i wymagająca ścieżka.

Fizyk medyczny to osoba zazwyczaj pracująca w ośrodku radioterapii, ale może również znaleźć zatrudnienie wszędzie tam, gdzie w branży medycznej wykorzystuje się promieniowanie jonizujące  – a więc m.in. w medycynie nuklearnej, radiologii czy w ośrodkach naukowych związanych z badaniami opartymi na wykorzystaniu promieniowania. W dziedzinie radioterapii dwa główne obszary, w których działają fizycy medyczni, to kontrola jakości aparatury medycznej (np. codzienna i cotygodniowa kontrola akceleratorów i innych specjalistycznych urządzeń wykorzystywanych w procesie leczenia pacjentów oraz weryfikacja funkcjonowania sprzętu po przeprowadzanych okresowo przeglądach technicznych tych urządzeń) oraz planowanie leczenia, czyli praca przy komputerowych systemach planowania leczenia. Polega ona na takim dobraniu parametrów wiązek terapeutycznych w oparciu o wykonane wcześniej badanie tomograficzne oraz wprowadzone przez lekarza radioterapeutę obszary tarczowe (kontury zmiany nowotworowej z odpowiednimi marginesami), które pozwolą na precyzyjne podanie zleconej przez lekarza dawki promieniowania jonizującego w obszarze zmiany nowotworowej i ochronę zdrowych tkanek i narządów otaczających zmianę nowotworową. Ochrona zdrowych narządów i tkanek jest bardzo istotna, ponieważ w znaczący sposób wpływa na jakość życia pacjenta.

Współpraca lekarza radioterapeuty z fizykiem medycznym przypomina współpracę chirurga z anestezjologiem – mówi Krzysztof Czaja, kierownik zespołu fizyków medycznych w Centrum Radioterapii Amethyst w Krakowie. – Od efektywności współpracy tych osób zależy skuteczność leczenia, zdrowie i jakość życia leczonego pacjenta. Jednak nie wolno zapomnieć tutaj o roli technika w procesie leczenia pacjenta, ponieważ to on ma bezpośredni kontakt z pacjentem w całym cyklu leczenia, on realizuje misternie przygotowane plany leczenia i również od dokładności jego pracy zależy skuteczność leczenia.

Precyzja i empatia

Lekarz po przeprowadzeniu wywiadu z pacjentem i przeprowadzeniu dokładnych badaniach wskazuje obszar, który ma zostać poddany napromienianiu. Zadaniem fizyka medycznego jest przygotowanie kompleksowego planu leczenia: najpierw ustalenie techniki napromieniania, rodzaju i energii promieniowania, a następnie parametrów wiązek terapeutycznych, np. kątów głowicy akceleratora, wielkości pól terapeutycznych. Ma to na celu uzyskanie oczekiwanego przez lekarza rozkładu dawki promieniowania w leczonym obszarze, przy maksymalnej ochronie i oszczędzeniu wspomnianych zdrowych tkanek i narządów. Tak przygotowany plan leczenia zostaje poddany ocenie zespołu lekarskiego oraz weryfikacji dozymetrycznej, tzn. jest on kontrolowany przy użyciu specjalistycznych urządzeń do pomiaru rozkładu dawki promieniowania, pozwalających na ocenę zgodności dawki zaplanowanej w systemie komputerowym z podawaną przez akcelerator w procesie leczenia. Dopiero po tym etapie można rozpocząć właściwe leczenie pacjenta. Precyzja odgrywa kluczową rolę w radioterapii na każdym etapie przygotowania i realizacji procesu leczenia pacjenta.

W zawodzie fizyka medycznego trzeba być dokładnym, uważnym i odpowiedzialnym, ale liczy się również empatia, pomimo że pracujemy przy komputerach i rzadko  mamy bezpośredni kontakt z pacjentami – podkreśla Krzysztof Czaja. – Przygotowując plany leczenia czy dokonując ich weryfikacji dozymetrycznej, zawsze musimy pamiętać, że za cyfrowymi obrazami kryją się konkretni, ciężko chorzy ludzie, którzy przychodzą do nas po pomoc. Jesteśmy właśnie po to, żeby starannie wykonać swoją pracę. Od tego zależy życie i zdrowie osoby, która często nie ma świadomości naszego istnienia.

Ścieżka edukacji dla fizyka medycznego

Trzy najbardziej znane uczelnie w Polsce południowej kształcące fizyków medycznych to Akademia Górniczo-Hutnicza z Wydziałem Fizyki i Informatyki Stosowanej, Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Śląski. Pięcioletnie studia są dwustopniowe: najpierw inżynierskie, które trwają 3,5 roku, a następnie przez 1,5 roku studia magisterskie. Po ich ukończeniu należy odbyć kilkuletni staż zawodowy, a następnie rozpocząć specjalizację prowadzoną przez wyznaczone ośrodki referencyjne (centra onkologii w Warszawie, Krakowie, Gliwicach, Poznaniu czy Kielcach).

Trwająca aktualnie 3,5 roku specjalizacja (po ostatnich zmianach programu specjalizacyjnego) obejmuje szeroki zakres zagadnień, tematy z zakresu anatomii, medycyny nuklearnej, radiobiologii, obrazowania, bioelektryczności i biomagnetyzmu, statystyki oraz informatyki medycznej. Po zakończeniu kursu specjalizacyjnego można przystępować do państwowego egzaminu specjalizacyjnego. Dopiero zdanie tego egzaminu i uzyskanie tytułu specjalisty w dziedzinie fizyki medycznej kończy proces edukacji i pozwala na samodzielną pracę fizyka w zespole klinicznym.

Wiedza dla zdrowia – nowotwory piersi

Rak piersi jest najczęściej występującym złośliwym nowotworem u kobiet na całym świecie. Nadal jednak diagnozowany jest za późno – połowa przypadków w zaawansowanym III i IV stadium rozwoju. Z tego powodu wyleczalność nowotworów piersi jest w Polsce niższa niż w wielu innych krajach europejskich. Wiedza może uratować życie.

Więcej informacji o profilaktyce, diagnostyce i leczeniu nowotworów piersi w artykule (do pobrania w PDF):

Wiedza dla zdrowia – nowotwory piersi

Wiedza dla zdrowia – nowotwory prostaty

1011 przypadków nowotworów złośliwych prostaty odnotowano w 2013 roku w województwie małopolskim. 262 zachorowań miało miejsce w Krakowie. Rak prostaty stanowi 15 proc. zachorowań na nowotwory u mężczyzn w Polsce.

W Centrum Radioterapii Amethyst w Krakowie wykonywane są zabiegi brachyterapii raka prostaty. To nowatorskie zastosowanie napromieniania pozwala chorym uniknąć operacji i daje im dużą szansę na wyleczenie.

Więcej informacji o objawach i diagnostyce oraz leczeniu raka prostaty w obszernym artykule (do pobrania plik PDF):

Wiedza dla zdrowia – nowotwory prostaty

Wiedza dla zdrowia – stop zakażeniom wątroby

Nawet 95 proc. nosicieli wirusowego zapalenia wątroby (WZW) typu C nie jest świadomych swojej choroby. W Polsce zakażonych tym wirusem jest ok. 700 tys. osób, a tylko u 20 tys. pacjentów zdiagnozowano WZW typu C. Niewykryte i nieleczone WZW prowadzą do marskości i nowotworów wątroby. W Polsce na nowotwory złośliwe wątroby umiera rocznie 2 000 chorych (dane z Krajowego Rejestru Nowotworów z roku 2010).

Więcej informacji o profilaktyce, diagnostyce wirusowego zapalenia wątroby oraz nowotworach wątroby i ich leczeniu w obszernym artykule (do pobrania plik PDF):

Wiedza dla zdrowia – WZW